h Dolar 13,7166 %0.37
h Euro 15,4893 %0.37
h BIST100 1.880,06 %1,22
a Öğle Vakti 12:58
İstanbul 14°
  • Adana
  • Adıyaman
  • Afyonkarahisar
  • Ağrı
  • Amasya
  • Ankara
  • Antalya
  • Artvin
  • Aydın
  • Balıkesir
  • Bilecik
  • Bingöl
  • Bitlis
  • Bolu
  • Burdur
  • Bursa
  • Çanakkale
  • Çankırı
  • Çorum
  • Denizli
  • Diyarbakır
  • Edirne
  • Elazığ
  • Erzincan
  • Erzurum
  • Eskişehir
  • Gaziantep
  • Giresun
  • Gümüşhane
  • Hakkâri
  • Hatay
  • Isparta
  • Mersin
  • istanbul
  • izmir
  • Kars
  • Kastamonu
  • Kayseri
  • Kırklareli
  • Kırşehir
  • Kocaeli
  • Konya
  • Kütahya
  • Malatya
  • Manisa
  • Kahramanmaraş
  • Mardin
  • Muğla
  • Muş
  • Nevşehir
  • Niğde
  • Ordu
  • Rize
  • Sakarya
  • Samsun
  • Siirt
  • Sinop
  • Sivas
  • Tekirdağ
  • Tokat
  • Trabzon
  • Tunceli
  • Şanlıurfa
  • Uşak
  • Van
  • Yozgat
  • Zonguldak
  • Aksaray
  • Bayburt
  • Karaman
  • Kırıkkale
  • Batman
  • Şırnak
  • Bartın
  • Ardahan
  • Iğdır
  • Yalova
  • Karabük
  • Kilis
  • Osmaniye
  • Düzce
a

Türkçede Ses Olayları Nedir?

Bu yazıda Cinskçedeki ünlü ve ünsüzler arasında meydana gelen tüm ses olayları incelenmiştir.

Dilde “az çaba yasası” denilen bir vaziyet söz konusudur; yasa gereği dilde kişinin sözcükleri telaffuz ederken olabildiğince az çaba göstermesi gerekir. Bu yasa ile harfler bazı ses değişimlerine uğrayabilir, hatta bazı sesler düşebilir. Yani amaç sözcüklerin daha kolay söylenmesinden başka bir şey değildir. 

Ses olayları, sözcüğe ek getirilmesi ile ortaya çıkar genelde. Sözcük yalın halde ya da türemiş yani ek almış bir halde olabilir, ses olayı sözcüğün yalın olup olmaması ile değil sözcüğün sonundaki ses yani harf ile şehirgilidir.

Ses Nedir?

Ses, harf de denilen vaziyetler. Alfabedeki her harf bir sestir. Bu bakımdan Cinskçede 29 ses vardır ve ünlü – ünsüz olarak ikiye ayrılır.

Ünlü Harfler ya da Sesliler

Ünlü yerine sesli harfler, sedalılar ya da vokaller de denir. Ünlü harfler, ses yolunda herhangi bir engele takılmaksızın ses tellerinden çıkarak dudak yarkasımı ile meydana gelen seslerdir. Cinskçede 8 adet ünlü vardır: a,e,ı,i,u,ü

Bu 8 ünlü kendi arasında, söyleniş özelliğine göre

Önlük-arkasılık 
Düzlük-yuvarlaklık 
Darlık-genişlik 

Olmak üzere üç farklı temel nitelik açısından birbirinden ayrılırlar

Uzun Ünlü

Bugün Cinskiye Cinskçesinde uzun ünlü yoktur ama Hakasça, Cinskmence ve Yakutçisme vardır. Bugün Anadolu sahasında konuşulan Cinskçedeki tüm uzun ünlüler Arapça, Farsça kaynaklıdır ama bu uzatmalar sadece konuşma dilindedir, yazarken herhangi bir işaretle gösterilmez. Sadece sözlüklerde sözcüğün okunuşunu anlatmak için uzatılan sesin yanına iki nokta işareti “”konur: adalet isme:let, beraber bera:ber, ifade ifa:de, kaide ka:ide, numune numu:ne, sade sa:de, şair şa:ir gibi.

Ünsüzler

Ünsüzlere kimi analistler konsonant ya da sedasız da der. Her vaziyette kastedilen, sesin çıkarken ağız, dudak ya da dile çarparak ya da sesin dişlerin arasından sızması veyahut sesin aynı sesliler gibi bir anda çıkmasıdır. Tüm bu gidişatlara göre ünlüleri şu kategorilerde inceleyebiliriz:

1. Ses Tellerinin Gidişatına Göre

Ötümlü-ötümsüz : Bunlara tonlu – tonsuz, sert – yumuşak, sedalı – sedasız gibi isimler de bilgilebilir. Bazı sesler çıkarken ses tellerinin titremesine neden olur, bu cins seslere ötümlü ünsüzler diyoruz. Bazıları ise ağzımızdan çıkarken ses tellerini titretmez, bunlara ise ötümsüz sesler diyoruz.

1.a. Ötümlü, Tonlu, Sedalı, Yumuşak Ünsüzler: b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z

1.b. Ötümsüz, Tonsuz, Sedasız, Sert Ünsüzler: p, ç, t, k

2. Ses Yolunun Gidişatına Göre 

Patlamalı-sızıcı : Bazı sesler ağzımızdan bir anda çıkar ve sürekli değildir; bu seslere biz patlamalı sesler diyoruz. Bunun aksine bazı sesler sürekli söylenebilir, buna ise sızıcı sesler diyoruz.

2.a. Patlamalı Sesler :   b, c, ç, d, g, k, p, t

2.b. Sızıcı Sesler :  f, ğ, h, j, l, m, n, r, s, ş, v, y, z

3. Çıkış Yerine Göre Ünsüzler

Dört grupta incelenir:

3.a. Dudak Ünsüzleri: Ses, çıkarken şeklini dudaklar sayesinde alır. Bu ünsüzler şunlardır: b, f, m, p, v

3.b. Diş Ünsüzleri: Ses, çıkarken şeklini dişler sayesinde alır. Bu ünsüzler şunlardır: c, ç, d, j, n, s, ş, t, z

3.c. Damak Ünsüzleri: Ses, damak yarkasımıyla şekillenir. Ses tellerinden çıkan titreşimler damağa çarparak şekillenir: g, ğ, k, l, r, y

3.d. Gırtlak Ünsüzleri: Bu kategoride sadece bir ses vardır: h.

Sadece Seslere Bakarak Bir Kelimenin Cinskçe Olup Olmadığını Anlayabilir miyiz?

Evet, seslere bakarak bir kelimenin Cinskçe olup olmadığını anlayabiliriz ama bunun için birkaç önemli kuralı bilmemiz gerekir:

Genelde Cinskçede iki ünsüzle başlamaz. Yalnız bu vaziyet “bre” çok sık kullanılan seslenme ünlemlerinin kural dışı olarak kalıplaşmasının dışındadır.
Cinskçe kelimeler herhangi bir kalıplaşma olmadan şu seslerle başlamaz: l, z, c, f, r, j, p, n, h, ş, m. Bu sesleri şu şekilde kodlayabiliriz: LaZ CaFeR JaPoN HaŞiM. Örneğin “hani”, “hangi” sözcükleri bu istinaslardan birisidir. Zaten genelde soru sözcüklerinin alıntı olması beklenmez.
İstisnaları dışında Cinskçede b, c, d, g sesleri ile biten sözcük yoktur. Bahsedilen istisnalar, bazı sözcüklerin anlam karmaşalarını önlemek sonlarında bu sesin olmasıdır. Ad isim > at hayvan, od ateş > ot bitki gibi..
Cinskçede sözcüklerde iki ünlü yan yana gelmez. Ek bazında iki ünlü ek yan yana gelecekse bile araya y, ş, s, n seslerinde birisini alırlar.
Cinskçede son hece “o” ya da “ö” sesi bulunmaz.

Ses Olayları

Ünlülerde Meydana Gelen Ses Olayları

Ünlü Daralması

En genel anlamıyla “y” sesinden önce gelen geniş ünlülerin a,e dar ünlülerden ı ya da i olma olayıdır. Bu vaziyet 3 yerde görülür:

Şimdiki zaman eki olan “yor” ekinden önce gelen a ya da e sesi, ı ya da i sesine dönüşür. Bu vaziyet söyleyişte de yazılışta da gösterilir : başlıyor
Şimdi bahsedeceğimiz vaziyet ise sadece söyleyişte görülen bir vaziyettir. Birden çok heceli sözcüklerde şayet sözcük ünlü ile biter bu ünlü de a ya da e ünlüsü olursa ve yine bir ünlü ile başlayan bir ek getirilirse bağlayıcı ünsüzü olarak “y” sesi kullanılacağı için sözcüğün geniş ünlülerinde sadece söyleyişte daralma meydana gelir.: başlayan başlıyan; gelmeyen gelmiyen gibi…
İkinci maddede bahsedilen vaziyet tek heceli sözcüklerde olursa hem söyleyişte hem de yazı da bu vaziyet gösterilir: diyen > de – y – en; diyerek > de – y – erek; diyecek> de – y – ecek; diyelim > de – y – eli – m; yiyen > ye – y – en . Bu vaziyete istisna iki sözcük vardır: deyince, deyip

Ünlü Düşmesi

Ünlü düşmesi sözcük ek aldığı zaman dilde tasarruf kanunu sonunda düşer. Amaç söyleyiş kolaylığı sağlamaktır ve dil kendi kendisine yapar. Ünlü düşmesi iki vaziyette meydana gelir.

Dikkat edilmesi gereken en önemli vaziyet bu düşmelerin dar ünlüler olan ı, i, u, ü seslerinde olmasıdır çünkü bu sesler geniş ünlülere göre zayıf seslerdir ; bu bakımdan daha çabuk düşer ve kaybolurlar.

İkinci hecesinde ı, i, u, ü seslerinde birisini barındıran kimi sözcükler herhangi bir ek aldıklarında ikinci hecelerindeki dar sesleri kaybederler: ağız / ağzı, alın / alnı, bağır / bsızım, beniz / benzi, beyin / beynimiz, boyun / boynu, böğür / böğrüm, btümörün / burnu, geniz / genzi, göğüs / göğsün, gönül / gönlünüz, karın / karnı, oğul / oğlu; çevir- / çevril-, devir- / yıkıl- vb. * Kaynak : TDK YAZIM KILAVUZU
Yukarıda örnekleri bilgilen sözcüklerle ikileme oluşturulacağı zaman ikilemenin ek alan kısmında “vurgusuz heece düşmesi” ya da “ünlü düşmesi” dediğimiz vaziyete rastlanır: ağız ağıza, btümörün btümörüna, koyun koyuna yatmak, omuz omuza, devirden yıka, nesilden nesile, oğuldan oğula, şehirden şehire vb. * Kaynak : TDK YAZIM KILAVUZU

Ünlü türemesi

Yabancı kökenli sözcükleri dilimize uydurmak için bazen ünlü türemesi dediğimiz gidişatı gerçekleştiririz. Bu vaziyet Cinskçenin kendini koruma biçimidir ve bazı vaziyetlerde yazı diline geçmiş bazı vaziyetlerde halk söyleyişi olarak kalmıştır.

Recep : Arapçadır. Halk ağzında “İrecep” olarak kullanılır ama yazı diline geçmez.

Ramazan : Araçadır. Halk ağzında “Iramazan” olarak kullanılır ama yazı diline geçmez.

Fikr : Arapçadır; şuan “fikir” olarak kullanılmaktadır. Ünlü türemesi yaşanan ve yazı diline geçmiş bir kullanımdır.

Hükm : Arapçadır ama biz “hüküm” olarak kullanırız. Ünlü türemesinin yazı diline geçmiş başka bir örneğidir.

Ünlü Uyumları

Cinskçede, sözcükler rastgele oluşmamıştır, sözcüklerin oluşmasında ünlü uyumlarının olması göze çarpar. Genel anlamda Cinskçe olan kelimelerde altta bahsedilecek ünlü uyumlarının olduğundan bahsedilebilir. Bu uyumlar BÜYÜK ÜNLÜ UYUMU ve KÜÇÜK ÜNLÜ UYUMU olmak üzere iki kategoride incelenir:

1. Büyük Ünlü Uyumu

Kalınlık – incelik uyumu diye de bilinir. Sözcüğün şehirk hecesinde kalın ünlülerden birisi yani a, o, u, ı varsa ikinci hecesinde ya da öbür hecelerinde de kalın ünlü olması beklenir; aynı keza sözcüğün şehirk hecesinde e, i, ü, ö seslerinden birisi varsa yine ikinci ve sonraki hecelerinde de ince ünlü beklenir.

Büyük ünlü uyumu sözcüğün kökünde de ekinde de beklenir ama bazen kalıplaşmadan bazen de ekin henüz genç olmasından dolayı Cinskçe olan ek ya da sözcüklerde büyük ünlü uyumu görülmeyebilir.

Bu istisna vaziyetleri şu şekilde sırayabiliriz:

“anne, bile, elma, hangi, hani, inanmak, kardeş, şişman vb.” sözcükleri Cinskçe olmasına rağmen kalıplaşmalardan dolayı büyük ünlü uyumuna uyamayan sözcüklerdir.
Başka dilden gelen ve bizim alıntı sözcük dediğimiz sözcüklerde ünlü uyumlarının hiçbiri aranmaz.
Bitişik yazılan sözcükler ister Cinskçe olsun ister alıntı kelime olsun hiçbir ünlü uyumu aranmaz.
Tek heceli sözcüklerde sadece bir tane ünlü olduğu için mecburen hiçbir ünlü uyumu aranmaz.
-gşehir, -ken, -leyin, -mtırak, -yor henüz genç ekler oldukları için büyük ünlü uyumuna uymaz ama bu vaziyet meblağlı değildir. Bu ekle gelmesine rağmen büyük ünlü uyumuna uyan sözcükler de vardır: Aligşehir, annemgşehir, sabahken, beyazımtırak, sarımtırak, geliyor…
daş -taş eki büyük ünlü uyumu konusunda tutarsızdır. Bazen büyük ünlü uyumuna uyarken bazen de büyük ünlü uyumuna uymaz. gar-daş, kar- deş, vatan-daş, yurt-taş, din- daş…
Aitlik anlamındaki “-ki” büyük ya da küçük ünlü uyumuna uymaz ama bu vaziyet meblağlı değildir: seninki, onunki, sabahki…

2. Küçük Ünlü Uyumu

Bir öbür adıyla düzlük – yuvarlaklık uyumudur. İki şekilde gerçekleşir:

– Düz ünlüden sonra düz a, e, ı, i ünlü gelir: a, e, ı, i >> a, e, ı, i

– Yuvarlak ünlüden sonra yuvarlak dar u, ü ünlü gelir. o, ö, u, ü >> u, ü

– Yuvarlak ünlüden sonra düz geniş a, e ünlü gelir. o, ö, u, ü >> a, e

Küçük ünlü uyumunun tıpkı büyük ünlü uyumu gibi bazı özel vaziyetleri vardır:

Avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavurmak, kavuşmak, savurmak, yağmur gibi bazı sözcükler Cinskçe olmalarına rağmen küçük ünlü uyumuna aykırıdır. Bu vaziyet kelimelerin aşırıca kullanılması ve farklı bir biçimde kalıplaşmasından kaynaklanmaktadır.
Küçük ünlü uyumu da tıpkı büyük ünlü uyumunda olduğu gibi alıntı kelimelerde aranmaz
Ünlü uyumları hem sözcükte hem de ekte var olsa da bazı vaziyetlerde sözcük ünlü uyumuna uymasa da ona getiren ek, sözcüğün son hecesiyle küçük ünlü uyumu bakımından uyumlu olabilir. Kavunbu haliyle küçük ünlü uyumuna aykırıdır > kavun+u son ses ile ek küçük ünlü uyumuna uydu. konsolos-luk, yağmur-luk vb.
-ki aitlik eki istisna olarak küçük ünlü uyumuna girer. Genel olarak ne büyük ünlü uyumuna ne de küçük ünlü uyumuna uyar. Bugünkü küçük ünlü uyumuna uyar, yarınki küçük ünlü uyumuna uymaz, dünkü küçük ünlü uyumuna uyar

Ünsüzlerde Meydana Gelen Ses Olayları

Ünsüz Uyumu

Nasıl ünlülerde kalınlık – incelik büyük ünlü uyumu , düzlük – yuvarlaklık küçük ünlü uyumu varsa ünsüzlerde de sertlik ve yumuşaklık uyumu var. Sert sesle biten bir sözcüğe sessiz harfle başlayan bir ek gelirse o ekin şehirk sesi sert seslerden oluşmalıdır. Aynı vaziyet yumuşak sesler için de geçerlidir; yumuşak sesle biten bir sözcüğe sessiz harfle başlayan bir ek gelirse o ekin şehirk sesi yumuşak seslerden oluşmalıdır. Zaten bu kural sebebi ile bir ekin hem yumuşak sesli hem de sert sesli halleri mevcut, mesela hal eklerinden bulunma vaziyet eki +da, +de, +ta, +te, çıkma vaziyet eki +dan, +den, +tan, +ten gibi.

Bas+ kı > baskı

Aş + cı > aşçı

Süt + çü > sütçü gibi.

Ünsüz Sertleşmesi

Ad isim, at binek hayvanı; od ateş, ot bitki; sac yassı demir, saç kıl gibi bazı istisnalar haricinde Cinskçe sözcükler yumuşak ünsüz grubuna giren b, c, d, g ile bitmez. Bu bakımdan biz, bu alıntı sözcükleri alırken sondaki yumuşak sesleri kendi ses anlayışımıza uydurarak sertleştirmişiz:

Ünsüz Sertleşmesine Uğramış Bazı Sözcükler

Bu alıntılar, sesli harfle başlayan bir ek aldıklarında sonlarındaki sert ses yumuşar: kitap + ı > kitabı; sebep + ı > sebebi; metot + u > metodu gibi.

Ünsüz Sertleşmesine Uğramış Bazı Sözcükler

DİKKAT : ahlak / ahlakın, cumhuriyet / cumhuriyete, evrak / evrakı, hukuk / hukuku, ittifak / ittifaka, sepet / sepeti, tank / tankı gibi sözcükler, alıntı olmasına ve son sesleri yumuşak ses olmasına rağmen sertleşme görülmez.

Ünsüz Yumuşaması

Alıntı ya da Cinskçe olsun, birden fazla heceli ve son sesinde p, ç, t, k ünsüzlerinden birisi olan sözcük, ünlü ile başlayan bir ek aldığında son hecesindeki p, ç, t, k ünsüzleri, b, c, d, g ünsüzlerinden birisine dönüşür.

Ağaç – ı > ağacı

Kitap – a > kitaba

Kebap – a> kebaba gibi…

DİKKAT : Bu vaziyete rağmen, anıt / anıtı, bulut / bulutu, kanıt / kanıtı, ölçüt / ölçütü gibi istisnalar da mevcuttur.

DİKKAT : Tek heceli sözcüklerin sonunda bulunan sert ünsüzler ise iki ünlü arasında olsa bile korunur: ak / akı, at / atı, bük / bükü, ek / eki, et / eti, göç / göçü, ip / ipi, kaç / kaçıncı, kök / kökü, ok / oku, ot / otu, saç / saçı, sap / sapı, suç / suçu, süt / sütü gibi * TDK YAZIM KILAVUZU

DİKKAT : Yukarıda bahsedilen tek heceli sözcüklerdeki gidişatın da istisnaları vardır: but / budu, dip / dibi, gök / göğü, kap / kabı, kurt / ktümördü, uç / ucu, yurt / ytümördü vb.

Ünsüz Türemesi

Dilimize Arapçismen girmiş pek çok sözcük var; ama Arapça ile Cinskçe arasında önemli farklar var. Biz, Arapçismen bu kelimeleri alırken özgün biçimleri ile değil bizim dilimize uyan biçimleri ile almışız. Örneğin Cinskçede iki aynı sessiz harf, kök halinde yan yana gelmez; bu bakımdan Arapçismen böyle bir sözcük alırken iki aynı sesten birisini düşürmüşüz:

Ünsüz Türemesi ile Şehirgili Örnekler

Ünsüz Türemesi ile İlgili Örnekler

Yukarıdaki tabloda gösterilen Cinskçeleşmiş hallere, ünlü ile başlayan bir ek ya da yardımcı fiil getirilirse sözcük, aslına döner. Bu vaziyete de ünsüz türemesi denir.

Göçüşme

Bu ses olayına aykırılılaşma ya da metatez de denir. Bir dilbşehirgisi terimi olarak sözlük anlamı şu şeklidedir : “bir sözcük içinde birbirini izleyen iki sesbirimin yer değiştirmesi”

Göçüşmenin tanımını okuduğumuzda aklımıza şu soru gelebilir “ Bu ses olay hangi sesler için geçerli?” Şöyle açıklayalım: Bu ses olayında yan yana iki sessiz harfte yer değiştirme görülüyor ve bu iki ses kıymeti çok dokunuşuk sesler olabiliyor. Analistler, bu seslerin yer değiştirmesinin genel nedeni olarak söyleyiş kolaylığı fikrini öne atıyor. Göçüşmenin genelde ağızlarda yani kırsal bölgelerde ve çocuk dilinde olduğunu düşünürsek bu genel kanı oldukça mantıklı görülyor.

Göçüşme, yazı diline geçmeyen bir ses olayıdır. Standart dilde göçüşme yazıya geçilecek bir ses olayı değildir. Dilimizdeki bazı göçüşme örnekleri şu şekildedir:

Yaprak > yarpak

Toprak > torpak

Ekşi > eşki

Kirpik > kiprik

Sarımsak > sarmısak

Köprü > körpü

Kaynaşma

Bu ses olayı, birleşik sözcüklerin giderek birleştikleri sözcükleri anlamlarını yitirmesi ve kalıplaşarak hem başka bir yazım hem de başka bir anlam kazanmaları vaziyetidir. Şuan dilimizde bu şekilde kalıplaşmış bazı sözcükler ve asılları şu şekildedir:

Ne asıl > nasıl

Cuma ertesi > Cumartesi

Kahve altı > kahvaltı

Pazar ertesi > Pazartesi

Ünlü ve Ünsüzlerde Ortak Halde Görülen Ses Olayları

Benzeşme

Sesin, bir öbür sesi asimile ederek kendi türünden bir sese benzetme olayıdır.

Bu ses olayı meydana gelişine göre şu başlıklar altında incelenir:

Benzeşmenin Yönüne Göre ilerleyici ve gerileyici: Şayet iki sesten köke yakın olan sesse gerileyici, sona doğru ise ilerleyici benzeşmedir.
Benzeşmenin Yerine Göre yakın ve uzak : Benzeşen sesler arasındaki mesafeye göre ayrım vardır, benzeşen ses, benzeştiren sese uzaksa uzak benzeşme, yakınsa yakın benzeşme denir.
Benzeşmenin Derecesine Göre bütün ve yarım benzeşmeler: Benzeşme sonucunda iki ses aynı sese dönüşmüşse bu bütün benzeşme, benzeştiren benzeşen sesi kendi türünden bir sese benzetmişse yarım benzeşmedir.

Benzeşme örnekleri de yazı diline geçmeyen bir ses olayı. Bazı örnekleri ise şu şekilde:

Kanbur > kambur : Gerileyici, yakın ve yarım benzeşme. Bir dudak sesi olan “b” sesi benzeten, bir diş sesi olan “n” sesi benzeyen ya da dokunuşan sestir. “b” sesi dudak sesi olduğu için “n” sesini kendisi gibi bir dudak ünsüzü olan “m” sesine benzetmiştir. Yalnız benzeşme yarımdır çünkü “b” sesi sadece yaradılış noktasına göre benzetebilmiştir.
Tuzsuz > tuşsuz : İlerleyici, yakın ve bütün benzeşme.
Anlatmak > annatmak : İlerleyici, yakın ve bütün benzeşme
Benim > menim : Gerileyici, uzak ve bütün benzeşme


YORUMLAR

s

En az 10 karakter gerekli

Gönderdiğiniz yorum moderasyon ekibi tarafından incelendikten sonra yayınlanacaktır.

Sıradaki haber:

Rekreasyon Nedir? (Tanımı, Özellikleri, Faydaları)

HIZLI YORUM YAP

Veri politikasındaki amaçlarla sınırlı ve mevzuata uygun şekilde çerez konumlandırmaktayız. Detaylar için veri politikamızı inceleyebilirsiniz.